Folwark Jasionówka

Dobra Jasionówka należały do wielkiej własności dziedzicznej szlacheckiej. Włość Jasionowska leżąca w powiecie tykocinskim (w 1580 r.), zajmująca całą południowo - wschodnią połać parafii kalinowskiej, w której wsi 5 - Jasionówka, Kalinówka etc., uprawiających włók 133 + pustych 24. Posiadłość Kurzenieckich.

Kompozycja obiektu powstała w 1549 r., uległa rozbudowie w 1642 i 1730 r. Pierwotna powierzchnia majątku wynosiła 17,5 ha, obecnie 9,2 ha. Do dnia dzisiejszego fragmentarycznie zachowany jest barokowy tarasowy dwuosiowy ogród ozdobny, wydatnie przekształcony w XX w. Siedzibę dworską usytuowano na wzgórzu, pomiędzy dwoma strumieniami, dopływami Brzozówki.

13 X 1549 r. w Krakowie król Zygmunt August dał Łukaszowi i jego braciom, synom zmarłego ok. 1544 r. Iwana z Kurzeńca, przywilej na Jasionówkę, Miejscowość pierwotnie zwano Jasienówka, a swą nazwę zawdzięczała Wojciechowi Jasieńskiemu, właścicielowi pobliskiej Krzywej, wójtowi bobrowskiemu, który pewnie wcześniej ją skolonizował.

Nadanie Jasionówki powiększyło obszar gruntów od dawna należących do ich ojca. Już w 1510 r. Mikołaj Radziwiłł przekazał swemu podskarbiemu Iwanowi z Kurzeńca wieś Przytulankę, którą poprzednio kniaź Michał Gliński nadał Mateuszowi Potockiemu. Iwan z Kurzeńca nabył też od szlachciców ziemi bielskiej dobra Sikory. Dwór wójtowski Iwana z Kurzeńca mieścił się w dzisiejszej wsi Ogrodniki k. Kalinówki. Dzięki zasługom Iwana dla Bony, na służbę, której przeszedł od Radziwiłłów (po 1526 r.), dokumentem wystawionym w Wilnie 22 IV 1552 r. Zygmunt August dał synom Iwachny Kurzenieckiego obszar dawnego wójtostwa knyszyńskiego w Kalinówce. Córka Piotra Chwalczewskiego, starosty knyszyńskiego (1553-1564), wyszła za mąż za Kurzenieckiego, prawdopodobnie Łukasza. W 1546 r. Mikołaj Iwanowicz z Kurzeńca, dworzanin królewski otrzymał ostęp puszczy knyszyńskiej - Jasionówkę. W styczniu 1562 r. doszło do porozumienia pomiędzy Chwalczewskim a Kurzenieckim odnośnie posagu. Powinowactwo miało doniosłe znaczenie dla wzrostu fortuny rodu Kurzenieckich. Lustratorzy starostwa knyszyńskiego w 1602 r. pisali: Kalinówka, Stara Wola, Jasionówka, Słomianka i Choboty - wsi na gruncie starostwa knyszyńskiego zasadzone, lecz je teraz trzymają panowie Kurzenieccy, mając je sobie za dziedziczne i podzielili się jemi po ojcu swem i takową nam sprawę dawano o tych wsiach, iż Kalinówka, którą przedtym zwano i teraz jeszcze zowią Wojtowcami (bo są inne dwie - jedna Królewska, a druga Wójtowska - Kalinówki), była na wójtostwo i 100 kop lit. sumy na niej miało być zapisanych, do której Kalinówki pan Chwalczewski, starosta naonczas knyszyński, panu Kurzenieckiemu, gdy jego córkę pojmował, Starą Wolę przyłączył. A Jasionówka, Słomianka i Choboty przedtym jeszcze były rozkopane. I tak to ludzie przed nami twierdzili, iż to wszystko królewszczyzna, o czym wziąwszy wiadomość, posyłalichmy do panów Kurzenieckich, jeśliby chcieli dopuścić lustracjej na te dobra, albo nie? Na co żadnego responsu nie było. Pewnie nadużycia spowodowane forowaniem zięcia Kurzenieckiego stały się przyczyną pozbawienia Piotra Chwalczewskiego, wielkiego reformatora gospodarczego, stanowiska dzierżawcy knyszyńskiego. Najwidoczniej nadanie Zygmunta Augusta było jedynie dożywotnie, a nie dziedziczne. To też spowodowało, że nie Kalinówka, która od dawna była w ręku Kurzenieckich, a Jasionówka stała się centrum własności i tam umieszczono główną rezydencję właścicieli.

3 IX 1553 r. Łukasz, Kasper i Jerzy, synowie Iwana z Kurzeńca uposażyli plebana kościoła w Jasionówce pw. Św. Trójcy, Niepokalanego Poczęcia NMP, św. Jana Chrzciciela i Wszystkich Świętych, m. in. w 3 łany ziemi w jednym kawałku położone pomiędzy kościołem a folwarkiem Jasionówką. Nadali tez dziesięcinę od swych poddanych z Jasionówki, Jasionóweczki, Słomianki i Kamionki.

W 1574 r., w czasie walk o starostwo knyszyńskie Jana Zamoyskiego wydatnie wspomógł Jerzy Kurzeniecki, człowiek, jak go poleca ten, zacny, uczciwy i na wszem rządny, który wspomógł Zamoyskiego pieniędzmi i zbożem na zasiew. Urzędnik Zamoyskiego informował starostę: W 1580 r. własność Jurgiego (Jerzego) Kurzenieckiego obejmowała: Jasionówkę, Kalinówkę, Słomiankę, Starowolę i Chobotki (157 wł. chłopskich = 2591 ha), 20 gospodarstw zagrodnicznych, 3 koła młyńskie). Od 1611 r. do 1644 r. Jasionówką zarządzał Olbracht Kurzeniecki. W 1642 r. sprowadził do miasteczka Żydów. W 1635 r. Albrycht Kurzeniecki dysponował 77 poddanymi.

Jego córka Aleksandra Kurzeniecka poślubiła Jakuba Grajewskiego, podkomorzego wiskiego (wzm. 1622). Synem ich był Jakub Marcin Grajewski, podkomorzy wiski, żonaty z Justyną Opacką. W 1676 r. zamieszkiwali oni we dworze w Jasionówce. Córka ich Izabella wyszła za mąż za Antoniego Skarbka Kiełczewskiego, wzmiankowanego w 1699 r. Jego teść Jakub Grajewski w 1728 r. sprzedał Wiktorynowi Kuczyńskiemu (1668 - 1737), kasztelanowi podlaskiemu, dobra Jasionówka, z folwarkami Słomianka i Starowola. W 1728 r. nabyłem donację na Jasionówkę cum attinetiis od JMP Jakuba Grajewskiego w grodzie kamienieckim. Dobra były niezwykle zadłużone, toteż Kuczyński spłacić musiał licznych wierzycieli. W 1732 r. Wiktoryn Kuczyński pisze: zjachawszy do Jesionówki uczyniłem przez kontrakt zamianę ogrodu przy gościńcu będącego z ks. plebanem jasionowskim, któremu w polu w dwójnasob wymierzyć kazałem i więcej. W następnym roku jeździłem do Jesionówki, gdzie kazałem dokończyć austeriej w rynku i łaźni, także stawek pod murami zapuściłem wyślamowany. W 1736 r. Wiktoryn Kuczyński, mając przeładowanie pogłównego na Jesionówkę od Kahału tykockiego, nie mając sposobu rozsądzenia się z nimi, ztraktowałem z nimi po fl. 220 co rok żeby Jesionówka do Tykocina płaciła, a za tę łacność pożyczyłem Kahałowi Tykockiemu fl. 9000 z prowizjej. W 1744 r. syn Wiktoryna - Kazimierz Kuczyński, dziedzic Jasionówki, wystarał się u króla o potwierdzenie prawa odbywania targów niedzielnych w Jasionówce. Później 28 V 1783 r., Stanisław August na prośbę Anny z Narzymskich Zaleskiej, podkomorzyny nurskiej, wdowy i dziedziczki Jasionówki, zezwolił na przeniesienie terminu niedzielnego targu nadanego na poniedziałek. Stale też zwiększano liczbę odbywających się w Jasionówce jarmarków. Wraz ze staraniami o podniesienie rangi miasteczka, właściciele podejmowali prace nad przebudową siedziby. Wzniesiono nowy pałac na dawnej wsch. osi wzdłużnej. Przeprowadzono regulacje tarasów. W połowie długości ogrodu, w poprzek układu wykopano rząd niedużych sadzawek, tworząc parter wodny. Poza granicami ogrodów, na strumieniach, od płn. i płd. założono 2 kompleksy stawów. Kwatery zyskały ozdobniejszy charakter, a usunięte z nich warzywniki usytuowano na wsch. i płn. od ogrodów ozdobnych. W1784 r. Jasionówka stała się własnością Józefa Kuczyńskiego, który 29 IX 1805 r. popełnił w Jasionówce samobójstwo. Majątek dziedziczyli siostrzeńcy samobójcy - dzieci Michała Starzeńskiego (1757-1823) i jego żony Anny Barbary z Kuczyńskich.

Nastąpiła wówczas kolejna przebudowa układu założenia. W 1818 r. zięć Michała Starzeńskiego i Barbary Kuczyńskiej rozpoczął budowę murowanego, istniejącego do dzisiaj kościóła. Jednak w sam dzień Wniebowstąpienia Pańskiego 1819 r., wielki pożar zniszczył całą zabudowę miasta i plebańską, a zapewne też i budynki dworskie. Otoczono wówczas (chyba ze względów ochrony przeciwpożarowej) siedzibę i ogrody murem, pozostawiając poza nim (od płd.) rząd stawów. Wzniesiono nowy kompleks zabudowań rezydencji i przebudowano część gospodarczą, lokując stajnie, które słynęły z hodowli koni rasy polskiej. W 1842 r., po śmierci ojca, Jasionówkę odziedziczył Michał hr. Wołłowicz (27 VIII 1812-1879), ożeniony z Teresą hr. Ronikerówną. W latach 1879-1881 dobrami zarządzała wdowa Teresa Wołłowiczowa, która w 1881 r. przekazała je jedynej żyjącej córce - Jadwidze, ż. Józefa Miączyńskiego. Do kompleksu dóbr w 1890 r. należały: maj. Jasionówka, folw. Starowola, folw. Kąty, folw. Krzywa, ur. Lipnik, ur. Podlesiany, ur. Grabówka, przysiółek Koziniec, przysiółek Nowe Domy, ur. Sosnówka, ur. Maryland, w sumie 2 681 dz.=2950 ha).

Pod koniec XIX stulecia nastąpiła degradacja założenia. W 1905 r. dobra jasionowskie zlicytowano. Założenie i część gruntów nabył Wiktor Dandre. W 1908 r. zakupiła je Maria Liders, a w 1913 r. Iwan Gułow. Do 1939 r. właścicielem (88,47 ha) pozostawał Marcin Abramowicz (inną część - 93,57 ha, posiadał wówczas Motel Zapasner). W obrębie założenia urządził Abramowicz duże gospodarstwo sadownicze, wzniósł nowe budynki i czworaki. Według innego źródła, w 1930 r. właścicielem majątku Jasionówka o powierzchni 170 ha jest Marceli Abramowicz. W 1936 r. wydzierżawił on pałac (wielokrotnie po 1819 r. przebudowywany) na pomieszczenia szkoły powszechnej. Marcin Abramowicz miał poważne kłopoty finansowe, toteż 14 VI 1939 r. maj. Jasionówka został wystawiony na licytację, co wobec wybuchu wojny nie doszło do skutku.

W 1939 r. spłonęła część zabudowań gospodarczych, a władze radzieckie umieściły w założeniu sowchoz. W 1941 r., w trakcie walk spalił się pałac, który okupanci niemieccy zmodernizowali, usuwając wystrój klasycystyczny. Niemcy wycięli sady i zasypali zbiorniki wodne na terenie ogrodu ozdobnego. Po II wojnie światowej majątek rozparcelowano. W dawnym pałacu urządzono ponownie szkołę podstawową, a tereny parku od 1947 r. stały się własnością PGR, który ostatecznie zdewastował pozostałości kompozycji ozdobnej. Szkoła w swoim sąsiedztwie założyła boisko i inne urządzenia sportowe. Nasadziła też nowe drzewa i krzewy oraz wprowadziła kilka nowych zabudowań.

W efekcie z dawnej, ciekawej i estetycznie urządzonej rezydencji pozostały resztki murów ogrodzeń, stawy południowe, sadzawka zamykająca ogród od płd., szpalery drzew rosnących przy murach wokół ogrodu (z przełomu XIX/XX w.), nieliczne drzewa w sąsiedztwie dawnego pałacu (w tym 5 lip z I. połowy XIX w.) i aleja lipowa, prowadząca do pałacu od wsch. W alei tej rośnie 5 majestatycznych drzew obiektu - lip z przełomu XVIII/XIX w. Z dawnych budynków zachowały się cztery: stajnia wzniesiona po 1819 r. (dziś magazyn), budynek mieszkalny wzniesiony w 1933 r. na miejscu dawnej stajni oraz niemiecki areszt z czasów ostatniej wojny.


Rysunek 4. Jasionówka. Plan założenia pałacowo - ogrodowego oraz plan założenia folwarcznego Maryland. Zbiory prywatne

Pałac po kolejnych przebudowach stracił całkowicie swój dawny charakter, podobnie jak wnętrza położone na tarasach, zajęte głównie przez uprawy użytkowe lub nieużytki, oraz - na najwyższym tarasie - przez boiska, urządzenia sportowe i trawniki, z nowymi nasadzeniami. Zachowały się powiązania widokowe miasteczka z ogrodami, nadal górującymi nad okolicą i zewsząd dobrze widocznymi. Z budynków i najwyższego tarasu rozciągają się też interesujące widoki na całą miejscowość i okoliczne pola.

Arkadiusz Studniarek


2006 © e-monki.pl & A. Studniarek